แฟนเป็นซึมเศร้า สิ่งที่คนรักทำได้ไม่ใช่การหาคำพูดให้เขาหายเศร้า แต่คือการบอกให้เขารู้ว่าเราอยู่ตรงนี้และพร้อมฟัง ยอมรับเขาโดยไม่ตัดสิน ชวนไปพบแพทย์ อดทน และดูแลใจตัวเองไปด้วย นี่คือแนวทางที่ระบบบริการสุขภาพแห่งชาติของอังกฤษ (NHS) แนะนำสำหรับคนใกล้ชิด บทความนี้เล่าคู่กับคำแนะนำสำหรับญาติในหนังสือโรคซึมเศร้าที่ภาควิชาจิตเวชศาสตร์ โรงพยาบาลรามาธิบดีเผยแพร่ ถ้าเขาพูดทำนองไม่อยากมีชีวิตอยู่ อย่ามองข้าม ให้ฟังเขา และพาไปพบแพทย์
แฟนเป็นซึมเศร้า หรือแค่เศร้าช่วงหนึ่ง สังเกตจากอะไร
NHS อธิบายว่าการรู้สึกหดหู่เป็นครั้งคราวเป็นเรื่องปกติ แต่ถ้าความรู้สึกนี้อยู่นานสองสัปดาห์ขึ้นไป หรือเริ่มกระทบชีวิตประจำวัน อาจเป็นสัญญาณของโรคซึมเศร้า โรคนี้ค่อย ๆ เกิดได้ เจ้าตัวไม่ได้รู้ตัวเสมอไป และบ่อยครั้งคนที่สังเกตเห็นก่อนคือคู่ชีวิต คนในครอบครัว หรือผู้ดูแล สิ่งที่ NHS บอกว่าอาจสังเกตได้มีดังนี้
- เลิกสนใจสิ่งที่เคยชอบทำ
- ดูหดหู่หรือสิ้นหวัง
- พูดและขยับตัวช้าลง หรือกระสับกระส่ายกว่าปกติ
- เหนื่อยง่าย ไม่มีแรง
- หงุดหงิดหรือโกรธบ่อย
- กินมากขึ้น หรือเบื่ออาหาร
- นอนมากกว่าปกติ หรือนอนไม่หลับ
- ไม่มีสมาธิกับเรื่องประจำวัน ไม่ดูแลตัวเอง หรือแยกตัวจากคนอื่น
รายการนี้ใช้สังเกต ไม่ได้ใช้ตัดสินว่าใครป่วยหรือไม่ คนที่บอกได้คือแพทย์ NHS ระบุด้วยว่าปัญหาสุขภาพจิตอย่างซึมเศร้าเกิดได้กับทุกคน แต่พบมากกว่าในคน LGBTQ+ ซึ่งอาจเกี่ยวกับการถูกเลือกปฏิบัติ การถูกกลั่นแกล้ง ความโดดเดี่ยว หรือการถูกปฏิเสธเพราะเพศวิถี ข้อมูลนี้เป็นของสหราชอาณาจักร จากหน้าที่ทบทวนล่าสุดเมื่อ 4 ตุลาคม 2023
พูดกับแฟนอย่างไรในวันที่เขาไม่อยากคุย
หนังสือโรคซึมเศร้าสำหรับประชาชนของศาสตราจารย์นายแพทย์มาโนช หล่อตระกูล ภาควิชาจิตเวชศาสตร์ โรงพยาบาลรามาธิบดี อธิบายว่าบางครั้งคนที่ป่วยจะเงียบและไม่อยากพูดกับใคร คนใกล้ชิดอาจต้องตามใจเขาบ้าง แต่ไม่ใช่ปล่อยไปทั้งหมด ถ้าสังเกตว่าช่วงไหนเขาแจ่มใสขึ้นบ้าง ค่อยชวนคุยเรื่องที่เขาเคยชอบ เริ่มจากเรื่องเล็ก ๆ ไม่คุยนาน เพราะเขายังไม่มีสมาธิพอ
หนังสือเล่มเดียวกันเขียนว่าท่าทีสบาย ๆ ใจเย็น พร้อมช่วย และไม่คะยั้นคะยอเมื่อเขายังไม่พร้อม จะทำให้เขาผ่อนคลายลง และไม่รู้สึกว่าตัวเองแย่ที่ทำตามความคาดหวังไม่ได้ ส่วน NHS ให้บอกเขาว่าเราห่วงและพร้อมฟัง และยอมรับเขาอย่างที่เป็นโดยไม่ตัดสิน
ประโยคตัวอย่างที่เราเรียบเรียงเอง เช่น วันนี้ไม่ต้องเล่าอะไรก็ได้นะ เราอยู่ตรงนี้ หรือ อยากให้เรานั่งเป็นเพื่อนเฉย ๆ ไหม ส่วนคำที่หนังสือเตือนให้เลี่ยงเมื่อเขาพูดถึงเรื่องอยากตาย คือคำทำนองอย่าคิดมาก หรือให้เลิกคิด เพราะอาจทำให้เขารู้สึกว่าเราไม่รับรู้ปัญหาของเขา
ชวนแฟนไปพบแพทย์ และเรื่องที่คนข้างตัวควรรู้
NHS แนะนำให้ชวนเขาไปคุยกับแพทย์ และช่วยหาข้อมูลบริการที่เขาใช้ได้
หนังสือของรามาธิบดีเขียนว่า คนใกล้ชิดมักไม่เข้าใจว่าทำไมเขาเศร้ามากขนาดนี้ ทั้งที่เรื่องที่มากระทบดูไม่หนัก บางคนจึงพาลโกรธและมองว่าเขาอ่อนแอหรือไม่สู้ ท่าทีแบบนี้ยิ่งทำให้เขารู้สึกแย่ลงและรู้สึกว่าตัวเองเป็นภาระ หนังสืออธิบายว่าภาวะนี้ไม่ใช่อารมณ์เศร้าธรรมดาและไม่ได้มาจากจิตใจอ่อนแอ แต่เป็นความเจ็บป่วย เทียบได้กับคนเป็นปอดบวมที่ไม่ได้แกล้งหอบ เขาห้ามตัวเองไม่ให้เศร้าไม่ได้ เมื่อคนใกล้ชิดมองว่าเขากำลังไม่สบาย ความคาดหวังและความหงุดหงิดก็จะลดลง
เรื่องที่หนังสือบอกว่าคนใกล้ชิดควรรู้มีสามข้อ ข้อแรก อาการไม่ได้ดีขึ้นทันทีที่เริ่มยา ส่วนใหญ่ใช้เวลาเป็นสัปดาห์จึงจะเห็นชัด จึงไม่ควรคาดหวังจากเขามากเกินไป ข้อสอง การรักษาด้วยยามีความสำคัญ คนใกล้ชิดควรช่วยดูเรื่องการกินยา โดยเฉพาะช่วงแรกที่เขายังซึมเศร้ามากหรืออาจมีความคิดอยากตาย ข้อสาม ช่วงนี้การตัดสินใจจะยังไม่ดี ควรให้เขาเลี่ยงการตัดสินใจเรื่องสำคัญไปก่อนจนกว่าอาการจะดีขึ้นมาก ถ้าจำเป็นจริง หนังสือแนะนำผู้ป่วยให้ปรึกษาคนใกล้ชิดหลายคนช่วยคิด
เราไม่ใช่แพทย์ เรื่องชนิดยา การเริ่มยา และการหยุดยา เป็นเรื่องที่ต้องให้แพทย์ผู้รักษาตัดสิน หน้าที่ของแฟนคือช่วยให้เขาไปตามนัดได้ และเล่าสิ่งที่สังเกตเห็นให้แพทย์ฟังเมื่อเขายินยอม ซึ่งเป็นข้อเสนอของเราเอง
แฟนพูดว่าไม่อยากอยู่แล้ว ต้องทำอะไร
หนังสือของรามาธิบดีเขียนว่าคนที่กำลังซึมเศร้าบางครั้งท้อแท้จนรู้สึกอยากตายได้ บางคนไม่บอกใคร แต่ส่วนใหญ่มักบอกคนใกล้ชิดเป็นนัย ๆ จึงควรใส่ใจถ้าเขาพูดทำนองสั่งเสีย ล่ำลา หรือไม่อยากมีชีวิตอยู่ โดยเฉพาะถ้าไม่เคยพูดแบบนี้มาก่อน หนังสืออธิบายว่าบางคนรู้สึกสองจิตสองใจ ใจหนึ่งอยากตาย อีกใจเป็นห่วงคนใกล้ตัว การบอกเป็นนัยแสดงว่าเขากำลังต้องการความช่วยเหลือและต้องการคนเข้าใจอย่างมาก
หนังสือยังแก้ความเข้าใจผิดข้อหนึ่งว่า การถามเรื่องความคิดอยากตายไม่ได้เป็นการชี้โพรงให้กระรอก ตรงกันข้าม การถามเปิดโอกาสให้เขาได้ระบาย สิ่งที่ควรทำคือฟังให้จบก่อนโดยยังไม่รีบแนะนำ และถ้าคุยแล้วเห็นว่าเขายังท้อแท้มาก หนังสือบอกว่าอย่าไว้วางใจ ควรพาไปพบแพทย์
ในหัวข้อการขอความช่วยเหลือเร่งด่วน NHS เขียนว่าไปห้องฉุกเฉินหรือโทรเบอร์ฉุกเฉินได้ในสามกรณี คือเมื่อกังวลว่าเขาอาจทำร้ายตัวเองหรือคนอื่น เมื่อเขาทำร้ายตัวเองหรือคนอื่นไปแล้ว และเมื่อเขามีอาการประสาทหลอน มีพฤติกรรมหรือคำพูดผิดไปจากปกติ เบอร์ที่ NHS ให้ไว้ใช้ในสหราชอาณาจักร ในไทย เราแนะนำให้พาไปห้องฉุกเฉินของโรงพยาบาลที่ใกล้ที่สุดทันที ส่วนสายด่วนสุขภาพจิต 1323 ศูนย์สุขภาพจิตที่ 7 กรมสุขภาพจิตแจ้งว่าโทรปรึกษาได้ตลอด 24 ชั่วโมง (ประกาศลงวันที่ 29 มีนาคม 2568 เราเปิดอ่านเมื่อ 6 ตุลาคม 2569)
ไม่ให้ตัวเองหมดแรงไปด้วย คนเป็นแฟนทำอะไรได้
ข้อสุดท้ายในรายการคำแนะนำของ NHS คือให้ดูแลตัวเองและสุขภาพจิตของตัวเองด้วย ข้อก่อนหน้านั้นคือให้อดทน และติดต่อกันไว้เสมอ คนที่ซึมเศร้าอาจแยกตัวและออกจากบ้านได้ลำบาก NHS ยังแนะนำให้ค่อย ๆ ชวนเขาช่วยตัวเอง เช่น ขยับร่างกาย กินอาหารให้สมดุล และทำสิ่งที่ชอบ
หนังสือของรามาธิบดีให้จังหวะไว้ว่า ช่วงที่อาการหนัก ถ้าเขายังทำอะไรไม่ไหว ให้พักดีกว่าบังคับ เมื่อเริ่มดีขึ้นจึงค่อยชวนทำกิจกรรมที่ไม่ต้องใช้สมาธิมาก และกิจกรรมที่ได้เคลื่อนไหวดีกว่าการนั่งอยู่เฉย ๆ
ข้อเสนอของเราสำหรับคนเป็นแฟนคืออย่าแบกคนเดียว ให้มีเพื่อนหรือคนในครอบครัวที่เล่าให้ฟังได้ เรื่องการคุยกันในชีวิตคู่อ่านต่อได้ที่คู่รักเกย์ กับการสื่อสาร พูดยังไงให้เข้าใจและไม่ทะเลาะ และเรื่องดูแลใจตัวเองที่สุขภาพจิตเกย์ เรื่องสำคัญที่ชาว LGBTQ+ ต้องหันมาดูแล
คำถามที่พบบ่อย
แฟนไม่ยอมไปหาหมอ บังคับได้ไหม
ไม่ควร NHS ใช้คำว่าชวนให้ไปคุยกับแพทย์ ไม่ใช่บังคับ เราช่วยได้ด้วยการหาข้อมูลบริการไว้ให้ และเสนอไปเป็นเพื่อน แต่ถ้ามีสัญญาณเร่งด่วนอย่างที่เล่าไว้ข้างบน ให้พาไปห้องฉุกเฉินทันทีโดยไม่ต้องรอให้เขาพร้อม
ถามเรื่องความคิดอยากตายตรง ๆ จะทำให้แย่ลงไหม
หนังสือของรามาธิบดีตอบว่าไม่ ความคิดนี้ไม่ได้เกิดเพราะมีคนถาม และการถามช่วยให้เขาได้ระบายความคับข้องใจ
ต้องรอนานแค่ไหนกว่าแฟนจะดีขึ้น
หนังสือของรามาธิบดีบอกว่าอาการไม่ดีขึ้นทันทีที่เริ่มยา ส่วนใหญ่ใช้เวลาเป็นสัปดาห์จึงเห็นชัด แต่ละคนไม่เท่ากัน ควรถามแพทย์ผู้รักษาของเขาโดยตรง
เราเองเริ่มเหนื่อยและไม่ไหว ผิดไหม
ไม่ผิด NHS นับการดูแลตัวเองเป็นหนึ่งในคำแนะนำสำหรับคนที่อยู่ข้างคนซึมเศร้า ถ้าเรานอนไม่หลับหรือกังวลใจมาก ก็โทรปรึกษาสายด่วนสุขภาพจิต 1323 ของกรมสุขภาพจิตได้เช่นกัน
ซึมเศร้าพบมากในคน LGBTQ+ จริงไหม
NHS เขียนว่าพบมากกว่า และอาจเกี่ยวกับประสบการณ์ถูกเลือกปฏิบัติ ถูกกลั่นแกล้ง โดดเดี่ยว หรือถูกปฏิเสธ ข้อมูลนี้เป็นของสหราชอาณาจักร และไม่ได้แปลว่าการเป็นเกย์ทำให้ป่วย
สรุป
เมื่อแฟนเป็นซึมเศร้า เราไม่ได้มีหน้าที่ทำให้เขาหาย แต่มีส่วนช่วยได้ คำแนะนำของ NHS และหนังสือของรามาธิบดีคือฟังโดยไม่ตัดสิน ไม่เร่งเมื่อเขายังไม่พร้อม ชวนไปพบแพทย์ ช่วยดูเรื่องการกินยา และใส่ใจคำพูดทำนองไม่อยากมีชีวิตอยู่ ถ้าเห็นว่าเขาเสี่ยงจะทำร้ายตัวเอง ให้พาไปพบแพทย์ทันที ระหว่างทางอย่าลืมดูแลตัวเอง เพราะคนที่อยู่ข้าง ๆ ก็ต้องมีแรงเหมือนกัน
ถ้าอยากอ่านเรื่องการดูแลใจในชุมชนของเราต่อ มีหน้าเรื่องสุขภาพจิตเกย์ของ Quicky ซึ่งเป็นบริการในเครือเดียวกับเว็บนี้
หมายเหตุ บทความนี้ให้ข้อมูลความรู้ทั่วไป ไม่ใช่การวินิจฉัย และไม่ใช่คำแนะนำการใช้ยาเฉพาะบุคคล เรื่องยาและการรักษาเป็นการตัดสินใจร่วมกับแพทย์หรือเภสัชกรที่ดูแลคุณ ไม่ควรซื้อ เริ่ม หยุด หรือปรับยาด้วยตัวเอง หากมีข้อสงสัยเกี่ยวกับสุขภาพของตัวเอง ปรึกษาเจ้าหน้าที่สาธารณสุขหรือคลินิกใกล้บ้านได้เสมอ
